Tại kỳ ASIAD 19 diễn ra năm 2023, thể thao Việt Nam (TTVN) chỉ còn 3 HCV, đứng thứ 16 toàn đoàn, tức là giảm 2 HCV so với ASIAD 18. Vấn đề là không có sự kết nối giữa các môn thể thao đoạt HCV ở 2 kỳ đại hội. Đây cũng là đặc tính chung về thành tích tại ASIAD của TTVN. Không có môn nào thể hiện được sự ổn định khi bước sang kỳ Đại hội kế tiếp.
Nhìn lại lịch sử TTVN tại đấu trường Á vận hội, dễ thấy điều này. Quảng Châu 2010 và Incheon 2014 chúng ta chỉ có 1 HCV, Jakarta 2018 vọt lên 5, để rồi Hàng Châu 2022 lại lùi về con số 3. Sự trồi sụt ấy không chỉ nằm ở số lượng, mà còn ở bản chất của những tấm huy chương.
Tính đến nay, TTVN có 11 môn từng có HCV nhưng dẫn đầu lại là Katate (5 HCV), kế ngay sau là cầu mây (3) và Taekwondo (2). Tuy nhiên, Taekwondo sau khi “mở hàng” với 2 chiếc HCV ở các kỳ 1994, 1998 thì không còn lần nào chiến thắng nữa.
Về cơ bản, số HCV của TTVN bị phân tán quá nhiều. Trong khi đó, các quốc gia Đông Nam Á khác lại thể hiện rất rõ những môn thi đấu mà họ luôn có khả năng tranh đoạt HCV tại ASIAD, và thông thường nhóm môn này sẽ chiếm từ 50-70% tổng số HCV của họ. Ví dụ Thái Lan có cầu mây, bắn súng, xe đạp, boxing, điền kinh. Indonesia có cầu lông, điền kinh, Malaysia là squash, cầu lông, bowling, karate, điền kinh, Singapore mạnh về bơi và đua thuyền …
Với TTVN, định nghĩa về môn thế mạnh của chúng ta có khoảng cách lớn giữa SEA Games và ASIAD. Cụ thể như điền kinh hay bắn súng dù luôn trong tốp đầu Đông Nam Á nhưng chưa thể nói là đã “chạm ngưỡng châu Á”.
Ví dụ như bắn súng là môn đã đem về huy chương đầu tiên tại ASIAD (năm 1982), cũng là môn đoạt HCV đầu tiên khi TTVN dự SEA Games, nhưng phải đến Asiad 19 mới có chiếc HCV đầu tiên dù 7 năm trước đã từng có HCV Olympic. Nói một cách khác, kể cả môn thế mạnh của chúng ta thì bắn súng cũng không dễ đạt đỉnh cao tại châu Á.
Trong khi đó, quốc đảo Singapore trong lịch sử tham dự AIAD có đến 26 HCV ở 2 môn bơi và đua thuyền. Thái Lan có 26 HCV cầu mây, 20 HCV boxing và 15 HCV môn xe đạp. Đoàn Philippines nổi bật với 15 HCV ở môn boxing và 12 HCV ở điền kinh. Với Indonesia cũng dễ đoán về sức mạnh ở 2 môn cầu lông và Penkat Silat, còn đoàn Malaysia thì mạnh các môn võ.
Thực tế các đoàn thể thao quốc gia ở Đông Nam Á này cũng có trồi sụt về thành tích ở mỗi kỳ ASIAD, nhưng các HCV quan trọng nhất của họ thì luôn đến từ môn thế mạnh. Việt Nam không hoặc chưa làm được điều này.
Ở khía cạnh khác, nếu quan sát các HCV của những đoàn Đông Nam Á, sẽ thấy họ tập trung vào những môn mang tính đồng đội, đề cao sự khéo léo và phổ biến nhất là các môn thi đấu theo hạng cân. Đây chính là lộ trình phù hợp nhất để những nền thể thao đến từ Đông Nam Á có cơ may vươn tầm thế giới mà không bị giới hạn bởi bất lợi về thể chất.
Có không ít các môn như vậy, từ bắn súng, đến cầu mây, võ thuật đối kháng, quyền biểu diễn, xe đạp địa hình, cử tạ, boxing hoặc điền kinh các cự ly trung bình; Hoặc như quần vợt không thể phát triển nhưng cầu lông, cầu mây thì lại nằm trong khả năng. Cần biết trong số 28 môn cốt lõi của Olympic, hoặc khoảng 33 môn thường xuyên tổ chức ở ASIAD thì vẫn có ít nhất 50% các môn, hoặc hạng cân thi đấu phù hợp với thể trạng của VĐV Đông Nam Á.
Trong số HCV mà TTVN đã từng giành được ở ASIAD, thì ngoại trừ 2 HCV môn điền kinh ở Asiad 18 có yếu tố đột biến, phần còn lại thuộc về các môn có thể duy trì đầu tư lâu dài như rowing, xe đạp địa hình, taekwondo, Karate, boxing cử tạ, bắn súng… hoặc có tiềm năng lớn như đấu kiếm, thể dục dụng cụ, Esports…
Trên thực tế, TTVN hiện nay cũng đã có nhóm môn mũi nhọn ASIAD như bắn súng, karate, cầu mây, đua thuyền và điền kinh. Nhưng cũng phải thừa nhận, đây đều là những môn khó, thuộc hàng tiêu chuẩn cao.
Chính vì thế, chưa có những cái tên nào mang lại sự bảo đảm tuyệt đối cho mục tiêu 4 HCV trở lên ở Nhật Bản 2026.
