Sau 30 năm hình thành và phát triển kể từ cái tên Tiger Cup 1996 sơ khai, ASEAN Cup đang đứng trước áp lực phải thay đổi "sứ mệnh" để không bị bỏ lại phía sau bởi dòng chảy thời đại.
"Thước đo tiêu chuẩn" và "Giấy chứng nhận địa lý"
Dù thời thế đã thay đổi, không thể phủ nhận rằng ASEAN Cup vẫn mang trong mình những giá trị cốt lõi không thể thay thế. Như cách tờ Straits Times nhìn nhận về hy vọng của bóng đá Singapore: “The Lions không cùng đẳng cấp với Thái Lan (7 lần vô địch) và Việt Nam (3 lần vô địch). Và dù bây giờ đã giành vé dự Asian Cup lần đầu tiên, thì đừng nhầm lẫn, đội bóng đang xếp hạng 148 thế giới vẫn chỉ là một cơ hội xa vời để có ngôi sao thứ 5 trên huy hiệu”. Có thể nói, Asean Cup giống như một "thước đo tiêu chuẩn" và là "giấy chứng nhận địa lý" cho vị thế của một nền bóng đá. Với nhiều quốc gia trong khu vực, việc vươn lên ở đấu trường quốc tế bắt đầu từ chính việc xác lập được gốc rễ vững chắc tại "sân nhà" Đông Nam Á.
Lịch sử đã chứng minh, khi các nền bóng đá như Indonesia hay Malaysia có dấu hiệu "bỏ quên" vai trò của ASEAN Cup để mải mê theo đuổi những giá trị xa xôi, họ thường rơi vào trạng thái chông chênh trong việc phát triển đẳng cấp. Việc quá phụ thuộc vào chính sách nhập tịch cầu thủ từ các giải đấu châu Âu hay Mỹ mà thiếu đi sự bồi đắp cho hệ thống bóng đá quốc nội và các giải đấu khu vực khiến họ đôi khi không xác định được giới hạn và vị thế thực sự của mình.
Ngược lại, những quốc gia duy trì được sự ổn định tại ASEAN Cup như Thái Lan hay Việt Nam thường có nền tảng vững vàng hơn để từ đó làm bàn đạp vươn ra châu Á. Chức vô địch khu vực không chỉ là danh hiệu, mà còn là chỉ dấu của sự phát triển bền vững, là "gốc rễ" cho những tham vọng World Cup.
Áp lực thay đổi sứ mệnh và những giá trị mới
Tuy nhiên, bóng đá thế giới đang biến chuyển với tốc độ chóng mặt. Khi World Cup mở rộng quy mô lên 48, thậm chí là ý tưởng 64 đội, và Asian Cup cũng đã gia tăng số đội tham dự, cánh cửa ra biển lớn đang rộng mở hơn bao giờ hết. Trong bối cảnh đó, ASEAN Cup – trên tư cách là giải đấu số 1 khu vực - không thể mãi giữ nguyên tầm quan trọng theo cách cũ. Giải đấu đang trở nên "xa thời cuộc" khi vẫn không nằm trong hệ thống FIFA Days, dẫn đến việc các câu lạc bộ không bắt buộc phải nhả những ngôi sao tốt nhất.
Từ Tiger Cup 1996 sau đổi thành AFF Cup và bây giờ là ASEAN Championship (ASEAN Cup), thì về tính chất, đây vẫn là giải vô địch của các đội bóng khu vực Đông Nam Á. Chính thức và duy nhất. Ba thập niên là quãng thời gian đủ dài để một giải đấu định hình bản sắc, nhưng nhìn lại, thay đổi đáng kể nhất của giải ASEAN Cup vẫn chỉ dừng ở việc tăng số trận bán kết, chung kết theo thể thức lượt đi - lượt về. Một sự điều chỉnh mang tính kỹ thuật không làm thay đổi đáng kể chất lượng giải đấu.
Công bằng mà nói, đây là “đặc thù”, là phản ánh tinh thần ASEAN – một cộng đồng chia sẻ các giá trị chung, bao gồm cả bóng đá. Nhưng xét riêng ở khía cạnh bóng đá, là dấu hiệu của sự ngại thay đổi, sợ rủi ro, quen với việc duy trì hiện trạng hơn là kiến tạo tương lai. Thực tế cho thấy các đội vào bán kết mỗi mùa đều không nằm ngoại Top 5 đội mạnh nhất. Sự phát triển gần đây của Philippines liên quan đến chính sách nhập tịch hơn là sự lớn mạnh của nội lực.
Hệ quả nhiều hơn: ngày càng nhiều đội tuyển coi ASEAN Cup là sân chơi phụ, nơi họ không muốn cử đội tuyển mạnh nhất, hoặc làm điều đó ở tâm thế đối phó. Sự xuất hiện của dự án FIFA ASEAN Cup — một phiên bản nâng cấp do FIFA chứng nhận — chính là hệ quả không thể khác.
Với bóng đá Việt Nam, đây cũng là thời điểm thích hợp để thay đổi mục tiêu và tâm thế dự ASEAN Cup. Chúng ta cần một cái nhìn thực tế và can đảm hơn. Tại ASEAN Cup 2024, đội tuyển Việt Nam đã bắt đầu quá trình cải tổ mạnh mẽ dưới thời HLV Kim Sang Sik bằng việc loại bỏ những nhân tố cũ và trình làng những cầu thủ nhập tịch chất lượng như Nguyễn Xuân Son hay các bộ ba gốc Brazil. Đó là những tín hiệu của sự thay đổi, cho thấy chúng ta không còn hài lòng với việc duy trì hiện trạng.
Đã đến lúc, ASEAN Cup nên là một trạm dừng chân để kiểm chứng sức sống mới từ lối chơi, là nơi thử nghiệm những công thức nhân sự cho mục tiêu lớn hơn. Với bóng đá Việt Nam, ASEAN Cup đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử là một "thước đo" đẳng cấp trong quá khứ. Giờ đây, hãy để nó trở thành bệ phóng cho một diện mạo mới, một tinh thần mới. Và để khép lại một cách trọn vẹn nhất, có lẽ chính là chức vô địch thứ 4, một cột mốc đẹp đẻ cho ngã rẻ trên dòng chảy thời đại.
