Sau khi kết thúc Asian Para Games 5, vấn đề của thể thao người khuyết tật Việt Nam là làm thế nào để xây dựng lực lượng đủ chiều sâu và duy trì sức cạnh tranh ở đấu trường châu lục.
Từ 20 xuống 5 huy chương và sức cạnh tranh
Tại Hàng Châu năm 2023, đoàn thể thao người khuyết tật Việt Nam giành 1 HCV, 10 HCB và 9 HCĐ, tổng cộng 20 huy chương. Ba năm sau, ở Aichi-Nagoya, Nhật Bản, đoàn giành 1 HCV, 2 HCB và 2 HCĐ. Số HCV được giữ nguyên, nhưng tổng số huy chương giảm 75%. Đây là sự chênh lệch đủ lớn để đặt ra yêu cầu đánh giá nghiêm túc về quá trình chuẩn bị và năng lực cạnh tranh của thể thao Việt Nam.
Tại đại hội năm nay, Đỗ Thanh Hải giành HCV bơi lội nội dung 100m ếch nam hạng SB5. Lê Tiến Đạt giành HCB cùng nội dung, trong khi lực sĩ Lê Văn Công mang về HCB cử tạ hạng 49kg nam. Nguyễn Thị Ngọc Thúy đóng góp hai HCĐ ở các nội dung ném lao và ném đĩa. Những kết quả ấy cho thấy Việt Nam vẫn có những vận động viên đủ khả năng cạnh tranh huy chương ở cấp độ châu lục.
Tuy nhiên, thành tích của một vài cá nhân không thể thay thế yêu cầu nâng cao sức mạnh toàn đoàn. Một tấm HCV vẫn có giá trị lớn, nhưng việc tổng số huy chương giảm mạnh cho thấy khả năng duy trì thành tích ở nhiều nội dung còn là bài toán cần giải quyết.
Cũng cần đặt kết quả trong bối cảnh quy mô tham dự. Tại Hàng Châu 2023, Việt Nam có 48 vận động viên, thi đấu 7 môn; đến Aichi-Nagoya 2026, con số này giảm còn 21, thi đấu ở năm môn gồm điền kinh, bơi, cử tạ, bóng bàn và cầu lông. Quy mô đoàn và số môn tham dự khác biệt khiến việc so sánh huy chương cần được xem xét thận trọng.
Dẫu vậy, sự thu hẹp lực lượng vẫn đặt ra câu hỏi: Việt Nam đã có chiến lược đủ dài hạn để phát hiện, đào tạo và đưa thêm VĐV đến đấu trường châu lục hay chưa?
Không thể từ số huy chương giảm mà kết luận ngay rằng nguyên nhân nằm ở thiếu đầu tư. Muốn đánh giá chính xác, cần xem xét thành tích từng môn, chất lượng đối thủ, mức độ cạnh tranh và điều kiện chuẩn bị của vận động viên. Kết quả tại Aichi-Nagoya vì thế cần được xem như cơ sở để ngành thể thao rà soát những điểm còn hạn chế, thay vì chỉ dừng lại ở việc ghi nhận nỗ lực thi đấu.
Xây dựng lực lượng đủ sức cạnh tranh lâu dài
Việc làm đầu tiên là phát hiện và đào tạo VĐV kế cận. Các địa phương, trường học, trung tâm phục hồi chức năng và chương trình thể thao cộng đồng có thể trở thành nguồn phát hiện tài năng. Sau bước tuyển chọn, VĐV được đánh giá đúng khả năng, tiếp cận HLV chuyên môn và có lộ trình phát triển phù hợp. Quá trình này phải diễn ra liên tục mà không chờ Asian Para Games hay Paralympic đến gần.
Sự phụ thuộc vào những gương mặt giàu kinh nghiệm cũng là vấn đề cần tính đến. Các VĐV kỳ cựu là vốn quý của thể thao Việt Nam, nhưng thành tích lâu dài đòi hỏi một lớp kế cận đủ khả năng tiếp nhận trọng trách. Bên cạnh việc duy trì phong độ của những người đang thi đấu đỉnh cao, cần tạo cơ hội cho vận động viên trẻ tích lũy kinh nghiệm qua các giải trong nước và quốc tế.
Cùng với việc phát triển lực lượng, chất lượng huấn luyện cũng nâng lên theo đặc thù từng môn. Dinh dưỡng, phục hồi thể lực, tâm lý thi đấu, phân tích đối thủ và thiết bị hỗ trợ chuyên dụng đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thành tích. Việc đánh giá tiến bộ nên dựa trên dữ liệu chuyên môn qua từng giai đoạn, qua đó xác định VĐV có triển vọng và những nội dung cần cải thiện.
Chế độ đãi ngộ, cơ hội học tập, việc làm và hỗ trợ sau giải nghệ cũng cần được quan tâm để VĐV yên tâm theo đuổi thể thao đỉnh cao.
Sau Aichi-Nagoya, điều cần thiết là một cuộc rà soát dựa trên dữ liệu: môn nào tiến bộ, nội dung nào sa sút, khoảng cách với các đối thủ nằm ở đâu và khâu nào đang cản trở thành tích. Những đánh giá cụ thể sẽ giúp ngành thể thao xác định đúng ưu tiên, không phải đưa ra các giải pháp chung chung hoặc chạy theo mục tiêu huy chương trước mắt.
Nghị lực là nền tảng đáng quý của thể thao người khuyết tật, nhưng không thể thay thế một hệ thống phát triển bài bản. 5 huy chương tại Aichi-Nagoya xứng đáng được ghi nhận; khoảng cách so với Hàng Châu 2023 cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn. Và mục tiêu của kỳ đại hội tiếp theo phải là xây dựng lực lượng đủ dày và tạo ra sức cạnh tranh bền vững cho thể thao Việt Nam.
